Wanneer een organisatie in het nieuws komt vanwege een angstcultuur, wordt vaak gezocht naar een duidelijke oorzaak. Al snel gaat de aandacht uit naar een leidinggevende of bestuurder die zich grensoverschrijdend heeft gedragen. Dat gedrag verdient aandacht en moet serieus worden genomen.
Toch is de vraag of daarmee het hele verhaal wordt verteld.
Een angstcultuur ontstaat zelden van de ene op de andere dag. Organisatieculturen worden gevormd door de manier waarop mensen samenwerken, hoe leiding wordt gegeven, welke signalen worden opgepakt of juist genegeerd en welke patronen zich in de loop van de tijd ontwikkelen.
Soms groeit er een situatie waarin mensen zich niet meer vrij voelen om vragen te stellen, twijfels uit te spreken of elkaar aan te spreken omdat het gaandeweg de nieuwe werkelijkheid is geworden.
Juist daar wordt de roze olifant zichtbaar.
Niet alleen in het gedrag van één individu, maar ook in wat een organisatie ongemerkt met elkaar in stand houdt. In stiltes tijdens vergaderingen. In collega’s die zich aanpassen of terugtrekken. In leidinggevenden die een andere ervaring hebben of juist wel merken dat er iets niet goed gaat, maar niet goed weten hoe ze moeten ingrijpen, handelingsverlegen zijn of zich ook niet veilig genoeg voelen om in te grijpen. In systemen die ongewenst gedrag onvoldoende begrenzen. En soms ook in de overtuiging dat ‘het er nu eenmaal bij hoort’.
Je ziet het bijvoorbeeld wanneer mensen hun woorden zorgvuldig kiezen, omdat ze weten hoe een opmerking kan worden opgevat. Of stoppen met aangeven wat ze vinden omdat dit niet serieus genomen wordt door een leidinggevende of andere collega’s. Of wanneer een kritische vraag niet meer wordt gesteld omdat de vraag juist nog meer ongemak oproept en niet tot beweging leidt. Of wanneer iemand die steeds subtiel over grenzen gaat toch telkens weer het voordeel van de twijfel krijgt.Wanneer iedereen weet dat er iets speelt, maar niemand het gesprek meer begint.
Dat zijn niet altijd grote, zichtbare momenten.
Want wat gebeurt er wanneer mensen zich steeds een beetje aanpassen? Of steeds een beetje meer terugtrekken? Wanneer stil blijven veiliger voelt dan je uitspreken? Wanneer voor het organisatieresultaat gewenst gedrag weinig reactie krijgt en ongewenst gedrag nauwelijks consequenties heeft?
Dan gaat het niet meer alleen over één persoon. Dan gaat het over het patroon dat daaromheen is ontstaan.
Dat maakt het onderzoeken van een angstcultuur complex. Tegelijkertijd biedt die complexiteit ook een kans. Want wanneer verder wordt gekeken dan de meest zichtbare oorzaak, ontstaat ruimte om niet alleen het gedrag, maar ook de onderliggende dynamiek te begrijpen.
Misschien is de grootste roze olifant wel dat we vooral op zoek gaan naar een schuldige, terwijl de onderliggende dynamiek en de gezamenlijke verantwoordelijkheid buiten beeld blijft.
Zolang alleen naar personen wordt gekeken, blijven de patronen die een angstcultuur mogelijk maken vaak onbesproken. En juist die patronen verdienen aandacht als een organisatie werkelijk wil veranderen.
Welke stiltes zijn er ontstaan? Welke gesprekken worden niet meer gevoerd? Wat zijn mensen normaal gaan vinden? En wat vraagt dat van de organisatie én van de mensen die er onderdeel van zijn?
Daar begint het gesprek over de roze olifant in de kamer. Dat is het vertrekpunt om beweging te creëren.
